WYRÓŻNIONE W SCHEMACIE

W schemacie wyróżniono następujące interakcje między człowiekiem i jego aktywnością a środowi­skiem:A — osobowe interakcje’związane z warunkami na­turalnego otoczenia, z wyposażeniem technicz­nym oraz warunkami społecznymi;B — interakcje związane’ z indywidualnymi -właści­wościami człowieka i jego działaniem (aktyw­ność), które są uwarunkowane jego różnymi po­trzebami, dążeniami, postawami, zadaniami ży­ciowymi, doświadczeniem, wiedzą;C — osobowe interakcje związane z przystosowaniem człowieka do środowiska i środowiska do czło­wieka.Działając w określonych warunkach fizycznych, spo­łecznych i organizacyjno-technicznych człowiek za­leżny jest w jakiejś mierze od otoczenia. Warunki te zmieniają się wraz z postępem cywilizacji i nie zawsze kształtują się zgodnie z potrzebami współczesnego człowieka, nie zawsze pozwalają mu na właściwą or­ganizację życia, na utrzymanie sprawności na odpo­wiednim poziomie.

ZALEŻNOŚĆ CZŁOWIEKA

Zależność człowieka od środowiska jest różnorodna i      złożona, a ogniwem pośrednim między tymi dwoma elementami jest jego działalność. Z jednej strony ak­tywność . człowieka jest uwarunkowana wrodzonymi i      nabytymi właściwościami organizmu, a z drugiej strony zależy od środowiska, które stanowi tło jego aktywności. Aktywność tę, jako trzeci składnik ukła­du człowiek-środowisko, warunkują potrzeby człowie­ka, jego doświadczenie, zadania życiowe. Z kolei ona stwarza nowe potrzeby, nowe sytuacje, dalsze zmiany, a więc i nowe obciążenia. Schemat na ryc. 1 przedsta­wia współzależność między czynnikami osobowymi a środowiskiem.

PYTANIE O PRZYCZYNY

Pytanie o przyczyny i skutki obciążenia psychicz­nego odnosi się przede wszystkim do ich źródeł. Współczesny człowiek żyje w określonych warunkach i podlega obciążeniom wynikającym z tych warunków, a przystosowuje się do nich dzięki dużym zdolnościom adaptacyjnym swego organizmu i psychiki. Równocze­śnie jednak dzięki. swej aktywności świadomie prze­kształca środowisko, ‘umożliwiając sobie życie w róż­nych warunkach. Tak więc w śoisłym związku czło­wieka z otaczającym go światem wyróżniamy trzy na­stępujące elementy: szeroko pojęte środowisko, człowieka i jego aktywność.Człowiek i środowisko stanowią dwubiegunową ca­łość i dlatego człowieka nie można rozpatrywać w oderwaniu od jego otoczenia. Żyje on i działa w okre­ślonym środowisku, na które składa się. ogromna liczba jakościowo różnych składników ekologicznych, tech­nicznych, społecznych i kulturowych.

OCENIAJĄC REAKCJE

Oceniając własne lub cudze reakcje na obciążenie psychiczne we współczesnym życiu, należy mieć na u- wadze wymienione punkty widzenia. Nie można bo­wiem jednoznacznie określać zachowanie się człowieka nie zawsze adekwatnie reagującego na określone sytu­acje, wykazującego nieprzystosowanie do zmieniają­cych się szybko warunków bytowania i pracy lub brak zdolności do kierowania samym sobą i przyswojenia sobie nowych wymagań społecznych. Do oceny jego postępowania potrzebna jest wiedza o rodzajach, przy­czynach i skutkach obciążenia, jakim podlega psychika człowieka w naszych czasach.

ANALIZA OBCIĄŻENIA

Analiza obciążenia psychicznego przeprowadzona z różnych punktów widzenia wykazuje, że obciążenie zależy od wielu elementów obiektywnych i subiektyw­nych, czyli z jednej strony wynika z bodźca lub sy­tuacji, a z drugiej — jest uwarunkowane cechami człowieka.Przegląd różnych rodzajów obciążenia psychicznego pozwolił na oparcie jego klasyfikacji na następujących zasadach:   obciążenie uwarunkowane jego źródłem (środowis­ko, człowiek i jego aktywność);  obciążenie wynikające z jakości i intensywności bodźca (normalne, uciążliwe, zakłócające, zagraża­jące);    obciążenie związane z cechami indywidualnymi człowieka (np. wiek, stan organizmu, sprawność psychiczna, doświadczenie, struktura osobowości, motywacja);   obciążenie z punktu widzenia oddziaływania na psychikę (dodatnie, ujemne); obciążenie uwarunkowane znaczeniem, jakie ma bodziec lub sytuacja dla człowieka (istotne, nieisto­tne).

PROWADZĄC BADANIA

Prowadząc badania psychologiczne w czasie dwuty-godniowej wyprawy speleologicznej do jednej z jaskiń w Tatrach Zachodnich stwierdziliśmy, że wszystkie uciążliwości, jakie towarzyszyły wyprawie (całkowita izolacja małej grupy ludzi, obniżony dopływ bodźców aktywizujących, trudne warunki bytowania, ograniczo­ne zaspokojenie potrzeb, duży wysiłek przy eksplora­cji jaskini, uwięzienie przestrzenne, monotonia oto­czenia i czynności, realne zagrożenie) były dobrze to- !        lerowane przez uczestników. Jak wykazały wyniki ba­dań testowych, ich sprawność psychiczna nie uległa obniżeniu. Wśród czynników, które warunkowały adapr tację do sytuacji stressowej, obok różnych cech osobowości było silne zaangażowanie w prowadzenie wy­prawy oraz właściwe ustosunkowanie do otoczenia i sytuacji. To pozwalało na obniżenie zależności psy­chicznej od sytuacji ekstremalnej.

WYSIŁEK PSYCHICZNY

Przykładem tego, że nie zawsze wysiłek psychiczny jest miarą wielkości obciążenia, są różne szczególnie trudne funkcje, różne odpowiedzialne i niebezpieczne rodzaje działalności, jakie podejmuje człowiek. Ratow­nik biorący udział w niebezpiecznej akcji odkopywa­nia zasypanych górników nie odczuwa uciążliwości sy­tuacji, bo za wszelką cenę chce ratować kolegów. Kosmonauta znajdujący się w obiektywnie stressowej sy tuacji (zagrożenie, niezaspokojenie potrzeb) wykazuje i    optymalną. sprawność w przestrzeni kosmicznej, gdyż   ocenia swoje zadanie jako misję (naukową, polityczną).

ANALIZA PSYCHOLOGICZNA

Przykładem tego, że obciążenie należy również roz­patrywać z punktu widzenia znaczenia, jakie dla człowieka ma dana sytuacja lub bodziec, są zjawiska obserwowane w pracy. Człowiek wykazujący silną po­trzebę uznania i osiągnięć nie uważa za obciążenie nad­miernych wysiłków związanych z zadaniami zawodo­wymi. Oczekuje on bowiem, że wysiłek przyniesie mu korzyści w postaci awansu, podwyższenia premii, uzna­nia przełożonych. Im wyraźniejsze oczekiwanie na re­zultat — tym silniejsza motywacja i większa odpor­ność na obciążenie psychiczne związane z pracą dającą satysfakcję. Również analizy psychologiczne wykazują, że ta sama sytuacja przy tym samym wysiłku psychicznym może wywołać odmienne reakcje u różnych osób, za­leżnie z jednej strony od ich właściwości, a z drugiej od ustosunkowania do sytuacji (emocje i motywacja).

WPŁYW OBCIĄŻENIA

Wpływ obciążenia jako sytuacji stressowej zależy od właściwości fizycznych i psychicznych człowieka, jego potrzeb, dążeń, cech osobowości. Właściwości te często decydują o reakcjach emocjonalnych człowieka na da­ne obciążenie. Następna więc klasyfikacja rodzajów obciążenia psychicznego może opierać się na wpły­wie stressu na sferę psychiczną człowieka, uwa- runkowym różnicami indywidualnymi między ludźmi.W świetle codziennych obserwacji wiemy, że na pewne bodźce lub sytuacje reagujemy zależnie od tego, jak je widzimy, odbieramy, klasyfikujemy, jak się do nich ustosunkowujemy, jakie uczucia w nas wywołują. W zależności od wieku, stanu zdrowia, samopoczucia, warunków rozwoju, doświadczenia, cech układu ner­wowego, reaktywności na bodźce, motywacji — różne obciążenia są tolerowane lub nie tolerowane, mają ne­gatywny lub pozytywny wpływ na sferę psychiczną.

DODATKOWY WYSIŁEK PSYCHICZNY

Postęp cywilizacji technicznej zmusza człowie­ka do dodatkowego wysiłku psychicznego, do intensy­fikacji procesów myślenia, do rozwijania zdolności po­znawczych, do opanowania nowych procesów techno­logicznych w fabrykach, kopalniach i hutach, do po­znawania nowych metod pracy i jej organizacji w urzę­dach i w usługach.Na końcu naszej linii obciążeń znajdują się sytuacje zagrożenia, do których zaliczymy pracę w ekstremal­nych warunkach, np. górnika, pilota, sapera, inwazję hałasu przekraczającego wszelkie dopuszczalne normy, stosowanie nowych, nie w pełni zbadanych technologii w przemyśle, bezmyślne niekiedy stosowanie środków chemicznych w rolnictwie, przemyśle i w życiu co­dziennym, wprowadzanie na rynek nowych leków o niesprawdzonym działaniu na człowieka.

error: Content is protected !!